ميرزا حسن حسينى فسايى
27
فارسنامه ناصرى ( فارسى )
در سال 1279 ، به تهران رفت و سالى توقف كرد . در سال 1280 ، به زيارت آستانه رضوى شتافت و از طريق يزد به شيراز بازگشت . در سال 1282 ، در زمان ايالت سلطان اويس ميرزا به بهبهان رفت و كتاب مدارك فقه را در آنجا خواند . در سال 1283 ، در بهبهان بود و از ملا على اصغر خوشنويس خواهش كرد تا كلام اللّه مجيد را برايش تحرير كند . و در همين سال در بهبهان كتاب مسالك و مدارك فقه را مطالعه مىكرد . در سال 1284 ، به همراه احتشام الدوله سفرى به قلعه گل و گلاب كوهگيلويه كرد . در سال 1285 ، به همراه احتشام الدوله به قلعه گل بلادزيدون رفت . در سال 1286 ، از طريق بهبهان و شوشتر و كرمانشاه به عتبات عاليات رفت و از طريق كرمانشاه و اصفهان به شيراز بازآمد . در سال 1287 و 1288 ، از طريق كازرون به بوشهر رفت و در كشتى آتشى سوار شد و به مسقط رفت و از آنجا به عدن شتافت و در روز سوم ذى الحجه همان سال به جده رسيد و شش ساعت از شب هشتم گذشته وارد مكه گرديد و بعد از انجام فرائض حج در 28 همين ماه به مدينه رفت و سپس از جده بوسيله كشتى آتشى به بندر حديده و مسقط سفر كرد و در روز هفتم ربيع الاول به بوشهر رسيد و در روز 25 همين ماه به شيراز درآمد . در سال 1292 ، به همراه احتشام الدوله به بندر ديلم رفت و در آنجا به تجربه و قياس مطالب جغرافيائى پرداخت . در جوزاى 1293 ، به مصاحبت احتشام الدوله ، سلطان اويس ميرزا قاجار ، به رامهرمز سفر كرد و دوازده روز در كنار قريه « ده اوريا » توقف نمود و مكرر به زيارت قبر « اوريا » شتافت . در همين سال به همراه احتشام الدوله به سمت صحراى « مالمير » بختيارى كه آن را « ايذج » هم نوشتهاند رفت و از دامنه كوه سروك از محاذات قريه امامزاده بابا احمد تا هفت هشت فرسخ ، از ميانه دو ديوار سنگى كه در دو جانب راه بود ، گذشت . ميرزا حسن در تنگ سروك بهبهان ، نقوش و خطوط كيانى را ديد و سواد آن خطها و صورتها را كه احتشام الدوله در معيت او ثبت كرده بود ، در فارسنامه نگاشت . در همين سال ، از چشمه معدن قير رامهرمز ديدن كرد . در سال 1294 ، در تمام مدتى كه احتشام الدوله سرگرم آرام كردن مناطق دشتى و دشتستان بود ، ميرزا حسن در خدمت او بود و باتفاق وى به شيراز برگشت . در سال 1295 ، به گناوه رفت و با قونسول ولنديزهولند در آنجا ملاقات كرد . در اين سفر نيز همانند بسيارى از سفرهاى قبلى در التزام احتشام الدوله سلطان اويس ميرزا قاجار بود . در همين سال با معتمد الدوله سلطان اويس ميرزا به شهر ماهرويان ( : ماهروبان ) رفت و از آثار آنجا ديدن كرد . در سال 1297 ، به همراه احتشام الدوله به بندر بوشهر و بهبهان رفت و از ليراوى و گناوه گذشت و با كشتى بخار به جزيره خارك رفت و اندازه دقيق جزيره مذكور را تعيين كرد . بعلاوه ميرزا حسن بدون ذكر تاريخ از سفرهاى ديگرى نيز ياد مىكند مانند سفر به ممسنى و